با تحلیل مضمون پیام اخیر ایشان خطاب به نخبه گان متوجه نوعی الگوی جدید در بازتعریف معنا و مصداق نخبگی و نخبه می‏شویم.عمده ترین گزاره های قابل تأمل در این پیام در سه حوزه قابل إحصاء هستند:
(1)نخبه کیست؟پاسخ: «کسی که دغدغه رشد استعدادهای خود را دارد، خود را عنصری مؤثر در جامعه می‌داند و از توانایی‌هایش برای رشد هم‌زمان خود و جامعه و حل مسائل کشور استفاده می‌کند».
(2)نخبه چه کسی نیست؟ پاسخ: «کسی که صرفاً از استعداد و هوش بالا برخوردار است، اما خود را تافته‌ای جدابافته می‌داند و تنها به امیال زودگذر و منافع شخصی می‌اندیشد.»
(3) نخبگی این روزها چیست؟ پاسخ: «نخبگی بصیرت و جهاد؛ کسانی که فراتر از علم و فناوری، با بصیرت، ایثار و فداکاری برای اعتلای ایران مجاهدت می‌کنند؛ از ریزعلی خواجوی و علی لندی تا شهدا و ایثارگرانی که بر سرنوشت کشور اثر گذاشته‌اند.»
به نظر می رسد این برداشت از نخبگی، واجد یک جابه‌جایی مفهومی مهم است: نخبه نه صرفاً کسی که از هوش، دانش یا مهارت بالاتری برخوردار است، بلکه فردی است که توانایی‌های خود را در خدمت حل مسائل جامعه و ارتقای منافع جمعی قرار می‌دهد. در این چارچوب، استعداد شرط لازم نخبگی است، اما به‌تنهایی برای تحقق آن کفایت نمی‌کند؛ جهت‌گیری اخلاقی، مسؤولیت‌پذیری اجتماعی و میزان تأثیرگذاری فرد نیز اهمیت می‌یابند.
از منظر جامعه‌شناسی سیاسی نیز این تعریف تلاشی برای پیوندزدن سرمایه انسانی به تعهد اجتماعی و ملی است. بر این اساس، نخبه مطلوب صرفاً تولیدکننده دانش یا برخوردار از منزلت اجتماعی نیست؛ بلکه باید در قبال سرنوشت جامعه احساس مسؤولیت کند. تأکید بر «بصیرت و جهاد» نیز مفهوم نخبگی را از قلمرو تخصص علمی فراتر می‌برد و آن را به حوزه تشخیص موقعیت، کنش مسئولانه و فداکاری در شرایط دشوار گسترش می‌دهد.
اهمیت این پیام زمانی بیشتر آشکار می شود که بدانیم نخبگی علمی، نخبگی اخلاقی و کنشگری ملی سه مفهوم مرتبط، اما متمایزند. ممکن است فردی دانشمند و متخصصی برجسته باشد، بی‌آنکه فعالیت او مستقیماً در خدمت اهداف ملی تعریف‌شده قرارگیرد؛ همان‌طور که ممکن است فردی بدون برخورداری از جایگاه علمی ممتاز، به دلیل شجاعت و فداکاری، نقشی تعیین‌کننده در جامعه ایفا کند. بنابراین، تعمیم معیارهای اخلاقی و ملی به تعریف نخبگی نباید به نادیده‌گرفتن استقلال علمی، تنوع دیدگاه‌ها یا حق نقد سیاست‌های عمومی بینجامد.
در مجموع پیام اصلی تلقی رهبر معظم انقلاب، گذار از «نخبه به‌مثابه فردی برخوردار از امتیاز» به «نخبه به‌مثابه صاحب مسؤولیت» است. نقطه قوت چنین رویکردی، تأکید بر پیوند توانایی فردی با خیر عمومی است که صدالبته تحقق عملی این ایده مستلزم آن است که مسؤولیت اجتماعی نخبگان نه با اطاعت بی‌چون‌وچرا، بلکه با خلاقیت، استقلال فکری، نقدسازنده و مشارکت مؤثر در حل مسائل کشور سنجیده شود. در نهایت، جامعه‌ای نخبه‌پروراست که هم از استعدادهای خود بهره می‌گیرد و هم شرایطی فراهم می‌کند که نخبگان بتوانند آزادانه بیندیشند، نقد کنند و اثرگذار باشند.
دکتر رضا سلیمانی
رئیس دانشگاه سیدجمال‌الدین اسدآبادی