طبابت سنتی در همدان

طبابت در همدان، همانند سایر نقاط ایران در روزگاران گذشته، به صورت طب سنتی رواج داشت. پزشکان آن دوران با بهره‌گیری از کتاب‌هایی مانند قرابادین‌ها، آثار ابن‌سینا، ذخیره خوارزمشاهی، تحفه حکیم مؤمن و دیگر منابع سنتی، به درمان بیماران می‌پرداختند. این پزشکان که به دلیل استفاده‌ گسترده از گیاهان دارویی به آن‌ها «دکتر علفی» گفته می‌شد، تنها با بهره‌گیری از داروهای گیاهی به درمان می‌پرداختند.
یکی از مراکز مهم طبابت سنتی که تا دوران معاصر نیز کم‌وبیش فعال بوده، مکانی در همدان به نام «درب حکیم‌خانه» یا همان «حکیم‌خانه» است. این مکان که اکنون محل بازار مظفریه و مرکز تجمع طلافروشان است، در گذشته محل گردهمایی پزشکان و حکیمان سنتی بوده است. در این مکان حجره‌ها و اتاق‌های کوچکی وجود داشت که کاربری آن‌ها مشابه مطب‌های امروزی بود. البته در آن زمان به این اتاق‌ها «مَحکمه» گفته می‌شد، نه مطب. پزشکان در این حجره‌ها به انتظار بیماران می‌نشستند و آنان را معاینه و درمان می‌کردند.
از جمله پزشکان فعال در این محل، می‌توان به خاندان خسروی و برخی از اطبای یهودی همدان اشاره کرد. خاندان خسروی، از سادات جلیل‌القدری بودند که در عین اشتغال به روحانیت، به طبابت نیز می‌پرداختند و به همین سبب به آنان «حکیمان روحانی» گفته می‌شد. مرحوم عباس فیضی در کتابی با عنوان "حکیمان روحانی همدان" به معرفی بسیاری از اعضای این خاندان پرداخته است.
خسروی‌های همدان در اصل از شهر هرات مهاجرت کرده و در دوره قاجار به همدان آمده‌اند. جد بزرگ این خاندان، حکیم سید خسرو خسروی بوده که نام خانوادگی خسروی نیز برگرفته از نام اوست. البته نام خانوادگی اصلی این خاندان میش‌مست بوده که بعدها به خسروی تغییر یافته است. این خانواده نسل‌ به‌ نسل، دانش طب سنتی را به فرزندان خود منتقل می‌کردند.
در میان اعضای این خاندان، دو نفر از سادات خسروی علاوه بر تحصیل دروس حوزوی، به‌ صورت آکادمیک نیز پزشکی خواندند و دارای شماره نظام پزشکی شدند. یکی از آن‌ها، سید عبدالحسین خسروی و دیگری مرحوم سید احمدعلی خسروی بود.

نقش نخستین پزشکان دانشگاهی
در قدیم‌الایام، طبابت عمدتاً در حیطه پزشکان یهودی بود. آنان علم طب را به صورت سینه‌ به‌ سینه به یکدیگر منتقل می‌کردند و بخش بزرگی از پزشکان شهر همدان را یهودیان تشکیل می‌دادند. این تمرکز به‌ ویژه به دلیل وجود مقبره استر و مردخای و همچنین مقبره حقوق نبی در همدان بود، که از مهم‌ترین زیارتگاه‌های یهودیان به شمار می‌رفت و موجب شده بود تا همدان به مرکزی برای تجمع آن‌ها تبدیل شود.
حرفه پزشکی در میان یهودیان همدان اغلب موروثی بود و نسل به نسل در خانواده‌ها منتقل می‌شد. بسیاری از پزشکان برجسته آن دوران از جامعه یهودی بودند که می‌توان به نام‌هایی چون ظهیرالحکما، خداداد، محمود سینا، عزیز سینایی و پدرش مراد سینایی، کرمانی، اخوت و شفایی اشاره کرد. این پزشکان در دوره‌های مختلف فعالیت می‌کردند.
پیش از تأسیس دانشگاه‌ها در ایران، این پزشکان معمولاً برای تحصیل به خارج از کشور می‌رفتند. از مهم‌ترین مراکزی که یهودیان برای تحصیل علم پزشکی به آنجا می‌رفتند می‌توان به شهرهای پاریس، لندن و نیز دانشگاه آمریکایی بیروت اشاره کرد، که بسیاری از آنان در آن‌جا آموزش می‌دیدند.
طبق آنچه در خاطرات آیت‌الله شیخ علی عراقچی آمده، نخستین پزشک مسلمان همدان محمود منصور، فرزند حاج محمد منصور (از بازاریان و تجار همدان) بود. او نخستین پزشکی بود که در دانشگاه تهران تحصیل کرد و به‌ عنوان اولین پزشک مسلمان تحصیل‌ کرده دانشگاهی، در حدود سال‌های 1320 شمسی(حدود 1941 میلادی)، به همدان بازگشت. این خانواده، مذهبی و متدین بودند و ورود منصور به عرصه طبابت برای مردم همدان بسیار خوشایند و ارزشمند بود.
تا پیش از آن، بسیاری از مردم تمایلی به مراجعه به پزشکان غیرمسلمان نداشتند، اما حالا پزشکی مسلمان وارد صحنه شده بود که می‌توانست با آسودگی در محیط‌های خانوادگی نیز حضور داشته باشد، امری که در آن زمان اهمیت بالایی داشت.
نکته جالب دیگر این است که محمود منصور داماد جعفرخان مهر مفخم و شهردار همدان بود. جعفرخان مهر مفخم پیش‌کار خاندان بهاءالملک در همدان بود و پس از درگذشت بهاءالملک، تولیت موقوفات وی را بر عهده گرفت. درمانگاه بهاءالملک نیز در ابتدا توسط مهر مفخم اداره می‌شد و مسؤولیت آن به او سپرده شده بود.