هگمتانه، گروه شهروند هگمتانه: در روزهایی که بوی بهار در کوچه‌ها می‌پیچد و مردم خود را برای آغاز سالی تازه آماده می‌کنند، توجه به مفاهیم بنیادین زندگی اجتماعی بیش از هر زمان دیگری ضرورت پیدا می‌کند. سال نو صرفاً تغییر یک عدد در تقویم نیست؛ فرصتی است برای بازنگری، اصلاح و تجدید عهد با ارزش‌هایی که ستون‌های جامعه را استوار نگه می‌دارند. در میان همه این ستون‌ها، هیچ نهادی به اندازه خانواده در شکل‌دهی به پویایی و سرزندگی جامعه نقش‌آفرین نیست. اگر جامعه را موجودی زنده فرض کنیم، خانواده قلب تپنده آن است؛ قلبی که اگر درست کار کند، خون حیات‌بخش اخلاق، مسؤولیت‌پذیری و همدلی را به تمام ارکان اجتماع می‌رساند.
پویایی جامعه به معنای تحرک، خلاقیت، مسؤولیت‌پذیری، امید و توانایی سازگاری با تغییرات است. جامعه‌ای پویا صرفاً جامعه‌ای پرجمعیت یا ثروتمند نیست؛ بلکه جامعه‌ای است که شهروندان آن احساس تعلق دارند، برای پیشرفت تلاش می‌کنند، قانون را رعایت می‌کنند و نسبت به سرنوشت یکدیگر بی‌تفاوت نیستند. این ویژگی‌ها ناگهان و به شکل تصادفی پدید نمی‌آیند؛ بذر آن‌ها در کانون خانواده کاشته می‌شود.

خانواده نخستین مدرسه انسان
خانواده نخستین مدرسه انسان است. کودک پیش از آن‌که پا به مدرسه بگذارد، پیش از آن‌که نام معلم یا مدیر را بشناسد، در محیط خانه با مفاهیمی همچون احترام، نظم، مسؤولیت، صداقت و همدلی آشنا می‌شود. اگر در این مدرسه نخستین، آموزش‌ها سطحی، متناقض یا بی‌ثبات باشد، نمی‌توان انتظار داشت در جامعه شهروندانی منضبط، اخلاق‌مدار و قانون‌گرا شکل بگیرند. سال نو بهترین فرصت است تا خانواده‌ها این پرسش جدی را از خود بپرسند: ما در طول سال گذشته چه ارزش‌هایی را به فرزندانمان منتقل کرده‌ایم؟ آیا بیشتر آموزش داده‌ایم یا بیشتر نصیحت کرده‌ایم؟ آیا خودمان الگوی عملی بوده‌ایم یا صرفاً توقع داشته‌ایم؟
یکی از ابعاد مهم پویایی جامعه، سرمایه اجتماعی است؛ یعنی اعتماد، همکاری و مشارکت میان افراد. این سرمایه از درون خانواده آغاز می‌شود. خانواده‌ای که در آن گفت‌وگو جایگزین تحکم شده، احترام متقابل حاکم است و تصمیم‌ها به صورت مشارکتی گرفته می‌شود، فرزندانی تربیت می‌کند که در آینده نیز روحیه همکاری و تعامل دارند. برعکس، خانواده‌ای که در آن خشونت کلامی یا بی‌تفاوتی عاطفی وجود دارد، ناخواسته شهروندانی بی‌اعتماد یا منزوی تحویل جامعه می‌دهد.
در آستانه سال نو، سنت‌هایی مانند خانه‌تکانی، دید و بازدید و صله‌رحم یادآور اهمیت روابط انسانی است. خانه‌تکانی تنها زدودن گرد و غبار از وسایل نیست؛ می‌تواند نمادی از پالایش کدورت‌ها و سوءتفاهم‌ها در درون خانواده باشد. جامعه‌ای پویا نیازمند خانواده‌هایی است که اختلافات را به شیوه‌ای سالم حل می‌کنند، کینه‌ها را انباشته نمی‌سازند و اجازه نمی‌دهند سوءتفاهم‌ها به شکاف‌های عمیق تبدیل شود. اگر خانواده‌ها هنر گفت‌وگو و گذشت را تمرین کنند، جامعه نیز از تنش‌های بیهوده و نزاع‌های فرسایشی دور خواهد شد.

نقش خانواده در شکل‌دهی به فرهنگ مصرف
نقش خانواده در شکل‌دهی به فرهنگ مصرف نیز بسیار تعیین‌کننده است. روزهای پایانی سال معمولاً با افزایش خریدها همراه است. اگر خانواده‌ها بدون برنامه‌ریزی و صرفاً تحت تأثیر تبلیغات یا چشم و هم‌چشمی هزینه کنند، این الگو به نسل بعد منتقل می‌شود و جامعه را به سمت مصرف‌گرایی افراطی سوق می‌دهد. در مقابل، خانواده‌ای که بودجه‌بندی دارد، نیاز را از خواسته تفکیک می‌کند و به فرزندان می‌آموزد هر خریدی ضرورت ندارد، شهروندانی مسؤول و آینده‌نگر پرورش می‌دهد. پویایی جامعه در گرو تعادل است؛ نه ریاضت افراطی و نه اسراف بی‌حد و مرز.
از منظر اقتصادی نیز خانواده نقش اساسی دارد. کار، تلاش، نظم مالی و پس‌انداز مفاهیمی هستند که اگر در خانه نهادینه شوند، در سطح کلان به رشد اقتصادی کمک می‌کنند. سال نو زمان مناسبی است تا خانواده‌ها برای اهداف مالی خود برنامه‌ریزی کنند؛ نه صرفاً آرزو کنند. برنامه‌ریزی یعنی تعیین هدف، تقسیم وظایف و پیگیری مستمر. جامعه‌ای پویا از خانواده‌هایی تشکیل شده که به جای شکایت مداوم از شرایط، سهم خود را در بهبود اوضاع می‌پذیرند.

تربیت نسلی متعادل و ریشه‌دار
بعد فرهنگی نیز اهمیت فراوان دارد. زبان، آداب و رسوم، باورها و هویت تاریخی در بستر خانواده منتقل می‌شود. آئین‌های نوروزی، قصه‌های مادربزرگ‌ها، سفره‌های ساده اما صمیمی، همه ابزارهایی برای انتقال هویت‌اند. جامعه‌ای که خانواده‌های آن به ریشه‌های فرهنگی خود بی‌اعتنا باشند، دچار گسست هویتی می‌شود و در برابر موج‌های فرهنگی بیرونی آسیب‌پذیر خواهد بود. در مقابل، خانواده‌ای که آگاهانه سنت‌ها را با نیازهای روز تلفیق می‌کند، نسلی متعادل و ریشه‌دار تربیت می‌کند.
نقش خانواده در سلامت روان جامعه نیز غیرقابل انکار است. اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی زمانی گسترش می‌یابد که پیوندهای عاطفی سست شده باشد. خانه باید پناهگاه امن باشد؛ جایی که فرد بدون ترس از قضاوت، احساسات خود را بیان کند. اگر خانواده‌ها در سال جدید تصمیم بگیرند زمان باکیفیت بیشتری را کنار هم بگذرانند، تلفن‌های همراه را کنار بگذارند و گفت‌وگوی واقعی را جایگزین ارتباطات سطحی کنند، تأثیر آن فقط محدود به همان خانه نخواهد ماند؛ بلکه در کاهش آسیب‌های اجتماعی نیز نمود پیدا خواهد کرد.
پویایی جامعه همچنین نیازمند روحیه قانون‌مداری است. احترام به قوانین راهنمایی و رانندگی، رعایت حقوق همسایه، حفظ محیط زیست و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی از خانواده آغاز می‌شود. کودکی که می‌بیند والدینش قانون را دور می‌زنند، نمی‌تواند در آینده شهروند قانون‌مداری باشد. سال نو فرصت بازنگری در رفتارهای روزمره است؛ رفتارهایی که شاید کوچک به نظر برسند اما در مقیاس گسترده، فرهنگ عمومی را شکل می‌دهند.

تغییر بدون استمرار، شعاری بیش نیست
در آستانه سال نو، بسیاری از خانواده‌ها تصمیم به تغییر می‌گیرند؛ تغییر در عادات، روابط یا برنامه‌های زندگی. اما تغییر بدون استمرار، شعاری بیش نیست. اگر خانواده‌ها می‌خواهند در پویایی جامعه نقش مؤثری داشته باشند، باید از تصمیم‌های هیجانی فاصله بگیرند و به اصلاحات تدریجی اما پایدار بیاندیشند. مثلاً تعیین یک شب در هفته برای گفت‌وگوی خانوادگی، مشارکت در یک فعالیت داوطلبانه یا اختصاص بخشی از درآمد به امور خیرخواهانه می‌تواند گام‌هایی عملی باشد.
از سوی دیگر، نباید خانواده را به نهادی صرفاً عاطفی تقلیل داد. خانواده یک واحد اجتماعی اثرگذار است که تصمیم‌ها و رفتارهای آن پیامدهای جمعی دارد. اگر خانواده‌ها نسبت به آموزش، مطالعه و ارتقای آگاهی بی‌تفاوت باشند، جامعه‌ای کم‌دانش و منفعل شکل می‌گیرد. تشویق به مطالعه، گفت‌وگو درباره مسائل اجتماعی و تحلیل رویدادها در جمع خانوادگی می‌تواند تفکر انتقادی را تقویت کند و جامعه را از سطحی‌نگری دور سازد.
مسؤولیت‌پذیری اجتماعی
مسأله دیگر، مسؤولیت‌پذیری اجتماعی است. سال نو می‌تواند فرصتی برای آموزش همدلی باشد؛ همدلی با نیازمندان، سالمندان و افرادی که شرایط دشوارتری دارند. خانواده‌ای که فرزندان خود را با مفهوم مشارکت در کارهای خیر آشنا می‌کند، نه تنها روحیه نوع‌دوستی را تقویت می‌کند بلکه احساس تعلق اجتماعی را نیز افزایش می‌دهد. جامعه‌ای پویا جامعه‌ای است که اعضای آن تنها به منافع شخصی نمی‌اندیشند.
همچنین نباید از نقش خانواده در تربیت نیروی انسانی خلاق غافل شد. خلاقیت در فضایی شکل می‌گیرد که پرسشگری سرکوب نشود و اشتباه به عنوان بخشی از فرایند یادگیری پذیرفته شود. اگر خانواده‌ها در سال جدید تصمیم بگیرند فضای امنی برای بیان ایده‌ها فراهم کنند، از مقایسه‌های مخرب پرهیز کنند و تلاش را بیش از نتیجه تشویق نمایند، بذر نوآوری را در جامعه خواهند کاشت.

هیچ جامعه‌ای فراتر از کیفیت خانواده‌هایش رشد نمی‌کند
در نهایت باید پذیرفت که هیچ جامعه‌ای فراتر از کیفیت خانواده‌هایش رشد نمی‌کند. اگر خانواده‌ها دچار آشفتگی، بی‌برنامگی و تعارض‌های حل‌نشده باشند، انتظار جامعه‌ای منظم و پویا غیرواقع‌بینانه است. سال نو آینه‌ای است که می‌توان در آن عملکرد گذشته را دید و برای آینده تصمیم گرفت. این تصمیم‌ها اگر از درون خانواده آغاز شوند، به تدریج چهره جامعه را نیز دگرگون خواهند کرد.
پویایی جامعه شعاری زیبا اما پرهزینه است. هزینه آن، مسؤولیت‌پذیری، خوداصلاحی و تلاش مستمر است؛ و این هزینه پیش از هر جا باید در خانواده پرداخت شود. اگر هر خانواده سهم خود را در ارتقای اخلاق، نظم، همدلی و آگاهی بپذیرد، سال نو صرفاً آغاز یک تقویم تازه نخواهد بود، بلکه شروع حرکتی جمعی به سوی جامعه‌ای زنده‌تر، امیدبخش‌تر و توانمندتر خواهد شد.